Pi膮tek,  20 lipca 2018, Imieniny: Fryderyka, Ma砱orzaty, Seweryny
   Strona g艂贸wna       Samorz膮d       Osi臋ciny       Kultura i Sport       Edukacja       Inwestycje       Przetargi       Umowy    
 
Stefan Mantaj przyk艂ad zbrodni katy艅skiej
Wprowadzenie
W kampanii przeciw Polsce po 17 wrze艣nia 1939 r. Armia Czerwona wzi臋la do niewoli ponad 220 tysi臋cy polskich je艅c贸w, w tym ok.15 tysi臋cy oficerow i ok.200 tysi臋cy podoficerow i szeregowcow. Poza tym po zaj臋ciu by艂ych teren贸w polskich czyli na tzw. Zachodniej Ukrainie i Zachodniej Bia艂orusi NKWD natychmiast przyst膮pi艂o do zakrojonych na szerok膮 skal臋 aresztowa艅: oficer贸w rezerwy, funkcjonariuszy policji i s膮downictwa, dzia艂aczy politycznych i samorz膮dowych, cz艂onk贸w Zwi膮zku Strzeleckiego i innych organizacji, a tak偶e ziemian i w艂a艣cicieli przedsi臋biorstw. W 1940 r. tych aresztowanych w r贸偶nych wi臋zieniach przebywa艂o ok. 11 tysi臋cy.
Z materia艂ow archiwalnych wynika,偶e:
  • Biuro Polityczne WKP(b) na posiedzeniu w dniu 5 marca 1940 roku podj臋艂o decyzj臋 o rozstrzelaniu przez NKWD 14 700 polskich je艅c贸w znajduj膮cych si臋 w obozach w Kozielsku, Ostaszkowie i Starobielsku, a ponad to 11 000 aresztowanych polskich obywateli, trzymanych w wi臋zieniach w zachodnich obwodach USRR i BSRR.
  • Przewodnicz膮cy Komitetu Bezpiecze艅stwa Pa艅stwowego przy Radzie Ministr贸w ZSRR, Aleksandr Szeliepin w dniu 3 marca 1959 roku poinformowa艂 s艂u偶bowo I sekretarza KC KPZR, Nikit臋 Chruszczowa, 偶e w wyniku powy偶szego postanowienia, na podstawie decyzji specjalnej trojki NKWD ZSRR w 1940 roku zosta艂o rozstrzelanych 21 857 polskich obywateli: 14552 je艅cow z trzech wielkich obozow oraz 7305 aresztant贸w z wi臋zie艅 tzw. Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Bia艂orusi.
W sklad specjalnej trojki NKWD ZSRR wchodzili: Wsiewo艂od Mierku艂ow, Bogdan Kobu艂ow i Leonid Basztakow.
Rozstrzeliwa艅 dokonywano na podstawie jednolicie usystematyzowanych dla calej akcji list dyspozycyjnych. Rozstrzelani na Ukrainie 3435 obywatele polscy byli umieszczeni na 33 listach dyspozycyjnych od numeru 041/1 do 072/2. Na ka偶dej li艣cie znajdowa艂o si臋 od 43 do 418 nazwisk. List dyspozycyjnych i nazwisk os贸b rozstrzelanych w ramach tej akcji na terenie Zachodniej Bia艂orusi dotychczas nie odnaleziono.
Stefan Mantaj urodzi艂 si臋 8 sierpnia 1910 r. w Chromowoli. By艂 synem Edwarda i J贸zefy z J贸zwickich ma艂偶onk贸w Mantaj贸w, czwartym dzieckiem w tej rodzinie. Z oryginalnego dokumentu urodzenia spisanego w Konecku drugiego (pi臋tnastego) sierpnia tysi膮c dziewi臋膰set dziesi膮tego roku wynika, 偶e urz臋dnik zapisa艂 nazwisko z niemiecka jako Mantej, chocia偶 w dokumentach stanu cywilnego rodzic贸w nazwisko jest zawsze pisane zwyczajnie fonetycznie Mantaj. Rrodzicami chrzestnymi byli Franciszek Kretkowski i Marcjanna Przybylska. Chrztu dokonano w dniu spisania aktu.
W dokumentach katy艅skich jest data urodzenia 7 sierpnia 1910 r. ze wzgl臋du na inny spos贸b przeliczenia kalendarza julia艅skiego na gregoria艅ski zastosowany przez NKWD.
Edward Mantaj by艂 z zawodu ogrodnikiem wyuczonym w zak艂adzie Ulricha w Warszawie. W Chromowali prowadzi艂 sad w艂a艣cicielowi maj膮tku p.Stefanowi Grodzickiemu i mia艂 zagwarantowany w umowie udzia艂 w dochodach z tego sadu.
W艂a艣ciciel Chromowoli p.Stefan Grodzicki by艂 o偶eniony z Mari膮 z Gostomskich.
W 1908 r. zmar艂 Karol Gostomski, w艂a艣ciciel Borucina, pochowany na warszawskich Pow膮zkach, w zwi膮zku z tym i pewnie po rodzinnych uzgodnieniach maj膮tek Borucin w 1913 r. przej膮艂 Stefan Grodzicki. Wraz z najbli偶szym personelem gospodarczym (rz膮dca, ogrodnik, stelmach i kowal) przeprowadzi艂 si臋 on z Chromowali do Borucina. Dla sprowadzonego personelu w 1913 r. Grodzicki wybudowa艂 czterorodzinny dom mieszkalny wraz z zapleczem gospodarskim. Staraniem Grodzickiego w Borucinie uruchomiono te偶 tajn膮 szk贸艂k臋 dla polskich dzieci, kt贸r膮 prowadzi艂a p.Maria Klichowicz. Tu Stefan Mantaj podj膮艂 podstawow膮 edukacj臋. Z tych czas贸w zachowa艂a si臋 jedna z艂ej jako艣ci fotografia dzieci i pani nauczycielki prawdopodobnie z 1917 r.
 
  

 
 
 
Dalsz膮 nauk臋 kontynuowa艂 Stefan Mantaj w pi臋cioklasowej szkole powszechnej w Osi臋cinach. Uko艅czy艂 j膮 oko艂o 1924 r. Z tego okresu zachowa艂a si臋 jedna zbiorowa fotografia.
 
 
Stefan Mantaj w ostatnim rz臋dzie u gory, czwarty z prawej strony fotografii
 
 
 
Poniewa偶 ch艂opak by艂 zdolny, postanowiono, 偶e b臋dzie kontynuowal nauk臋 przynajmniej w zakresie normalnej siedmioklasowej szko艂y powszechnej. W zwi膮zku z tym zamieszkal u swojej siostry Janiny Chmielewskiej w Ciechocinku, gdzie na pewno mieszkal jeszcze w 1926 r. Tu w Ciechocinku zetkn膮艂 si臋 ze sportem kolarskim. Startowal z powodzeniem w r贸偶nych wy艣cigach, zdobywa艂 nagrody i medale jak na fotografii poni偶ej.
 
 
 
Ostatnia fotografia z tego okresu wykonana zosta艂a bezpo艣rednio po jakich艣 zawodach w Ciechocinku w 1930 roku.
 
 
 
Stefan Mantaj nie mia艂 偶adnego wyuczonego zawodu, dlatego te偶 jesieni膮 1930 r. stan膮艂 przed wojskow膮 komisj膮 w 艢wieciu, jako ochotnik do zawodowej szko艂y wojskowej. Marzy艂a mu si臋 Marynarka Wojenna, ale nie uda艂o mu si臋 tam dosta膰 i ostatecznie zosta艂 przyj臋ty do Szko艂y 呕andarmerii (fot.) kt贸r膮 uko艅czy艂 w stopniu kaprala 偶andarmerii (fot).
 
 

  Stefan Mantaj pierwszy z lewej na dole fotografii.
 
 
 
Prac臋 podj膮艂 w Policji Pa艅stwowej w okr臋gu 13 (Wo艂y艅), st膮d liczba 13 na naramiennikach munduru.
 
 

 
W szkole wojskowej otrzyma艂 pewne wykszta艂cenie w zakresie fotografii, kt贸r膮 zajmowa艂 si臋 r贸wnie偶 jako pozas艂u偶bowym hobby. By艂 tak偶e zapalonym my艣liwym. Przysy艂a艂 nieraz rodzinie r贸偶ne trofea my艣liwskie z Wo艂ynia, upolowane zaj膮ce, a nawet ogromnego kruka stepowego jako egzemplarz do wypchania na pokaz. Pr贸cz tego by艂 r贸wnie偶 zami艂owanym w臋dkarzem. Mia艂 w zwi膮zku z tym wielu przyjaci贸艂 w Osi臋cinach np. p.J贸zefa Szczepa艅skiego z kt贸rym sp臋dza艂 wiele czasu na w臋dkowaniu w czasie swoich urlop贸w
 
 

 
Stefan Mantaj nie by艂 偶onaty i praktycznie jego rodzinny dom by艂 u rodzicow w Borucinie, gdzie te偶 sp臋dza艂 wszystkie urlopy. Mia艂 te偶 licznych przyjaci贸艂 z czasow szkolnych w Osi臋cinach.

 

 Na zdj臋ciu od lewej: W艂adys艂aw Machalski, Stefan Mantaj, Leon G贸recki, Zygmunt Kasiorkiewicz.
 
 
 
W 1933 r. Stefan Mantaj by艂 ju偶 posterunkowym w Tuszynie ko艂o R贸wnego, a w 1935 r. zosta艂 przeniesiony na posterunek w Samostrza艂ach ko艂o Korca na Wo艂yniu.
W 1938 r. zestal przeniesiony po raz kolejny jako posterunkowy do wydzia艂u 艣ledczego w Dubnie. Z tego czasu zachowa艂y si臋 jego ostatnie listy z Dubna datowane 17 marca i 20 lipca 1939 r. Ostatniego urlopu o kt贸rym pisa艂 w tych listach ju偶 nie zd膮偶y艂 wykorzysta膰.
Od czasu wybuchu wojny we wrze艣niu 1939 r., o Stefanie Mantaju nie by艂o 偶adnych wiadomo艣ci. Dopiero we wrze艣niu 1940 r. do rodziny nadszed艂 list od p.Franciszki Lewandowskiej datowany 20 lipca 1940 r. ze wsi Mnogocwietnoje, Krasnoarmiejski Rajon, z Siewiero-kazachstanskiej Oblasti. P.Franciszka by艂a znajom膮 Stefana z czas贸w dubie艅skich i donosi艂a, 偶e Stefan 偶yje, ale to by艂y informacje z okresu marzec-kwiecie艅 1940 r. Z tych informacji wynika艂o dalej, 偶e Stefan Mantaj zosta艂 aresztowany 24 wrze艣nia 1939 r. przez NKWD i przebywa艂 w Dubnie w wi臋zieniu, le偶a艂 kilka miesi臋cy w szpitalu chory na jak膮艣 zaka藕n膮 chorob臋. 26 marca 1940 r. zosta艂 przewieziony do wi臋zienia w R贸wnem. 呕adne jego listy ani do p.Lewandowskiej ani do rodziny, nigdy nie nadesz艂y. Poszukiwania Stefana przez Polski Czerwony Krzy偶 te偶 nie da艂y 偶adnych rezultat贸w. Po zako艅czeniu wojny pr贸bowano bezskutecznie odszuka膰 p.Franciszk臋 Lewandowsk膮. List wys艂any do Kazachstanu wr贸ci艂 z adnotacj膮 “adresat wyby艂 w Polszu”. Mo偶e i wyby艂, ale nigdy nie przyby艂. Prawdopodobnie p,Franciszka zmar艂a gdzie艣 w drodze z Kazachstanu do armii gen. Andersa jak tysi膮ce innych Polak贸w i wszelki 艣lad po niej zagin膮艂.
O dalszych losach Stefana Mantaja dowiedzieli艣my si臋 dopiero w 1994 r.
W 1994 r. polski prokurator Stefan 艢nie偶ko otrzyma艂 w Kijowie od gen. Chomicza wykaz 3435 nazwisk os贸b, kt贸rych dokumenty wi臋zienne zosta艂y przekazane w listopadzie 1940 r. do NKWD ZSRR w Moskwie. W tym wykazie pod numerem 1842 by艂o nazwisko i dane Stefana Mantaja. W zwi膮zku z t膮 list膮 w Centralnym Archiwum MSWiA w Warszawie podj臋to prace, kt贸re doprowadzi艂y do publikacji w 1998 r. ksi膮偶ki “艢ladem zbrodni katy艅skiej”. Na stronie 87 tej ksi膮偶ki na li艣cie katy艅skiej 041/3 pod poz. 174 s膮 ostateczne informacje o Stefanie Mantaju, jak poni偶ej.
 
 
 
 
Z przeprowadzonego rozpoznania, bo ekshumacji 偶adnych nie by艂o, wynika, 偶e Stefan Mantaj wraz z innymi wi臋藕niami zosta艂 rozstrzelany w Kijowie w kwietniu 1940 r. i pochowany jest wraz z innym prawdopodobnie na terenie o艣rodka wypoczynkowego NKWD w Bykowni ko艂o Kijowa.
Na grobie rodzic贸w Stefana na cmentarzu w D膮biu jest symboliczna tabliczka z nazwiskiem Stefana Mantaja.
 
Stanis艂aw G贸recki
Warszawa, 7 kwietnia 2006 r.
   ©2005 Urz膮d Gminy Osi臋ciny